kaiwhakawā matua1
[Tūmatauenga] ing .
Te tino rangatira o ngā kaiwhakawā katoa o te kōti.
Kāore he kaiwhakawā i tua atu i te Kaiwhakawā Matua i roto i ngā mahi ture.
matua1
1.
[Tāne] ing, āhua .
Te tāne nāna i puta ai tētahi tamaiti ki te ao, nāna rānei ia i whakatipu.
Nō konei tonu te whaea, a Rīria, ko te matua nō Te Whānau-a-Rua.
Tokorua rāua he tamariki whāngai, ko Tame tō rāua matua.
{
hākoro , kohake , koro 3 (2
) , pāpara , pāpā 1 (1
) , uretū }
2.
[Tūmatauenga] ing .
He wāhanga nō te ope taua.
Ka tūtū ia matua ki mua i te aroaro o te tianara. (Ngata 62 Ng 62)
{
tohu 1 (6
) , whare }
3.
[Papatūānuku] ing .
He huinga pūtau kōpae te hanga ka tipu i te kōpū o te whaea, o te whāereere, hei hono i ana toto ki ō te kukune, e whakawhitihia ai te hāora, te kai, me ngā para.
Kāore i roa i muri i te whānautanga, ka puta mai te matua me ērā atu wāhi o te whenua. (Ruka)
ewe
(1)
matua kihikihi
[Tāne] ing .
Te punua a te kīkītara ka noho i raro i te whenua mō ētahi tau nei ki te momi tarawai māna.
He tarawai te kai a te matua kihikihi, ka momia e ia i ngā paiaka o te rākau.
ngengeti
(1)
4.
[Tāne] ing .
Te tinana o te waka i mua i te hononga atu o te haumi, o te aha.
Ka whakaekea ngā rauawa ki runga ki te matua. (W 195)
kaunaroa
5.
-tanga
[Tāne] ing, mahp, āhua .
He tāne, he wahine rānei kua neke atu ōna tau i ō te tamariki, i ō te taiohi, engari kāore anō kia koroua rawa, kia kuia rawa.
Tēnā kia matua ia, he tangata mātau rawa ia. (W 195)
pakeke
(5)
6.
[Tūmatauenga] āhua .
E noho ana hei mea nui rawa, e noho mātāmua mai ana.
He mea nui te kōrero i te reo o tōu ake kāinga hei whakapūmau i te tuakiri ahurea, ā, koinei te kaupapa matua o te wānanga. (TTW 04, 23)
Kei te huarahi matua o Te Ika-a-Māui a Taupō.
{
aporei , pekepoho }
mātua1
1.
[Tāne] tūkē .
E tohu ana i te mahi me tino mahi kia tutuki ai, kia tika ai tētahi atu āhuatanga.
Me mātua mōhio koutou ki ngā tikanga o te marae ka tahi, me ngā āhuatanga e pā ana ki ngā tamariki ka rua. (H 26)
He wāhi kūiti hoki e tuhera ana i waenganui o aua kōhatu, ā, me mātua takitahi te haere atu ka puta ai te tangata i taua wāhi. (IwiT 36:5)
E kore anō hoki e tika kia tukua tētahi āhuatanga hou kia uru ki roto, kia mātua kōrerorerotia rā anō, kia mātua whakaaetia rā anō, e ngā hunga katoa e uru ana ki taua kanataraka, kātahi ka tika. (PH 4, 9)
2.
-tanga
[Ranginui & Papatūānuku] āhua, ing, mahp .
E tino whai take ana, e tino whai tikanga ana; e whai mana ana, e noho mai ana ki tētahi taumata teitei.
He kai mātua te niu ki ngā iwi o Te Moana-nui-a-Kiwa.
nui
(3)
3.
-tia -tanga
[Tāne] mahp, ing, āhua .
Inā kē te maha, te nui e wātea ana, kāore e wawe te pau.
He puna pūngao mātua te hau i Te Whanga-nui-a-Tara.
huhua
(1)
4.
[Tūmatauenga] ing .
Te wāhanga matua o te ope taua.
Kātahi anō te mātua ka pakaru, ka patua. (W 195)
{
hope , tukunui }
mātua2
[Tāne] ing .
Te takitini o te kupu 'matua', te tokorua nā rāua i puta ai tētahi tamaiti ki te ao, nā rāua rānei i whakatipu.
Kua oti e au te kōrero, kāore e kōrerohia ana te reo Māori i roto i ō rātau kāinga, me pukuriri rawa ngā mātua ki ā rātau tamariki, kātahi anō ka kōrero Māori. (HP 97)
pou matua1
[Tūmatauenga] ing .
He rangatira nui.
Kupu whakarite .
Ehara koe i te tangata, he pou matua nō tō iwi, he puru tē unuhia, he aua mata whero, he ariki tonu atu! (Nō te waiata tangi a Haerehuka o Te Arawa mō Tamarangi.)
tētēkura
(2)
Te Ika-matua-a-Tangaroa1
[Ranginui] ing .
Te tāhei kātoretore noa i te rangi, he whetū tino whāioio .
Te Mangōroa
