Search

NGĀ ATUA

E whakapono ana te Māori i ahu mai ngā mea katoa i ngā atua, ā, kāore tētahi mea i kore te ahu mai i reira. Tae noa hoki ki te kōrero, me ōna momo oro katoa, i oti ai te kupu, ā, nā te kupu ko te kōrero. Nā reira, e tika ana kia whakapapatia ia kupu ki tētahi atua. Mā konei hoki e ea ai te whakaaro Māori e kī rā he tapu te kupu. Nā te aha i tapu ai? Nā te mea rā i ahu mai i ngā atua.

I runga i te mōhio kei tēnā iwi, kei tēnā iwi anō ōna atua, oti ana te whakatau kia whakawhāitihia mai ngā atua ki ērā e hāpaitia ana huri i te motu. Koia ērā ko Ranginui rāua ko Papatūānuku, me ā rāua aitanga rongonui, a Tāne, a Tūmatauenga, a Rongo, a Haumia, a Tāwhirimātea, a Tangaroa, a Rūaumoko, a Whiro.

NGĀ PŪ O TE REO MĀORI

Anei ngā pū kua tāia ki tēnei papakupu hei whakaatu i ngā tangi, i ngā oro o te reo Māori, me te raupapa kua whāia:

Ngā oropuare:   a ā e ē i ī o ō u ū
Ngā orokati:   h k m n ng p r t w wh
Te raupapa o ngā pū:   a ā e ē h i ī k m n ng o ō p r t u ū w wh

Hei tauira, i muri iho o te kupu ‘kaka’ ko te ‘kakā’, muri iho ko te ‘kāka’, muri iho ko te ‘kākā’.

Mō te wāhi ki te raupapa o te pūmatua me te pūriki, ko te pūmatua kei mua, ko te pūriki kei muri. Nō reira, ko te kupu ‘Māhina’ kua tāia i mua i te kupu ‘māhina’.

NGĀ TIKANGA TUHI

Kua whaia ngā tikanga tuhi e kawea nuitia ana e te hunga tuhi kōrero, tā kōrero ki te reo Māori o ēnei rā. Kua whakahāngaitia atu anō hoki ēnei ki ngā tauira i tīkina atu i ngā tuhinga tawhito, pērā i ngā nūpepa o ngā rautau e rua ka taha. Ko te tohutō tēnā, tae atu ki te whakatika i te pūmatua, i te pūriki, i ngā hapa patopato, i te aha atu, i te aha atu.

Mō te wāhi ki ngā ingoa pūhui, ahakoa ingoa tangata, ingoa wāhi, aha atu, kua waiho te nuinga kia kotahi te kupu, kāore i wāwāhia, kāore rānei i kuhuna atu he tohuhono. Heoi anō, ko tētahi wāhi i whāia he ture kē, ko ngā ingoa pērā i Te Moana-nui-a-Kiwa, i Te Tauihu-o-te-Waka. Kua noho wehewehe ērā, i runga i te whakaaro me pūmatua tonu a ‘Kiwa’, me pūmatua anō te 'Waka' (inā hoki, ko Te Waka-a-Māui tērā), ā, ko te tohuhono hei hono haere i ngā wāhanga whakamutunga o te ingoa. Atu i tērā tūmomo ingoa, he torutoru noa ngā wāhi kua kuhuna atu he tohuhono. Mā te wā anō e tohu mēnā i tika tēnei mahi, i aha kē rānei.

NGĀ KUPU TAURITE

Kua honoa ngā kupu katoa i whakaarotia e ōrite ana te tikanga hei kāhui kupu, hei whānau kupu. Kua takoto anō he tikanga e māmā ai te kimi i ēnei kupu taurite i te papakupu.

Te noho 'tuakana' me te noho 'teina' o ngā kupu taurite
Mō ia whānau kupu taurite, kua kōwhiria tētahi o ngā kupu koia hei tuakana, i runga i te kaha o te kitea, o te kōrerotia, ā, ko ērā atu ka noho teina ki a ia. Ka mutu, kei te tuakana e rārangi mai ana te katoa o ngā tēina (ki ngā taiapa pēnei { }). I ngā tēina, ka tohua te tuakana ki te tohu .     

Ahakoa kua tāruatia te whakamāoritanga mō tētahi kāhui taurite ki ngā kupu taurite katoa, he paku rerekē te āhua ki ngā uri a Tāne, a Tangaroa. He whakarāpopototanga noa o te whakamāoritanga i tāia ki te taha o ngā tēina. I pēnei ai i runga i te whai kia kaua e mātotoru rawa te pukapuka, engari kia mōhio tonu te tangata ka titiro ki tētahi o ngā tēina mēnā he manu iti noho ngahere, he manu rere kore haere moana, pēhea kē rānei.

Mō ngā pō o te marama, he maha ngā maramataka i tirohia. Heoi, kāore i noho ko tētahi o ngā maramataka nei hei tuakana mō ērā atu. Ko te whakaaro kē, ko te ingoa mō tētahi o ngā pō i kaha tonu te kitea puta noa i ngā huinga nei, koia hei tuakana mō te kāhui taurite.

NGĀ WHAKAMAHINGA KUPU

I tua atu i te tikanga ake o te kupu, arā tētahi pātai nui ka toko ake i te hunga kimi māramatanga mō te kupu: 'Ka pēhea te whakamahi i te kupu i te rerenga kōrero?' I tēnei o ngā papakupu, kua tohua ngā whakamahinga kupu e whakaarotia ana e tika ana, e hāngai ana. Nō reira, mō te kupu 'whīroki', kua tohua te tūāhua hei whakamahinga kupu mātāmua, tae atu ki te tūingoa me te tūmahi poro hei whakamahinga mātāmuri. Mā konei e mōhio ai te kaipānui e taea ana tētahi rerenga kōrero pēnei, 'He mate pea tō te manu whīroki rā' (tūāhua), otirā, ka taea anō ēnei, 'Ka aroha kē te whīroki o te kuia rā' (tūingoa); 'Kua whīroki haere te whāereere e whāngote rā i ana kūao' (tūmahi poro).

Anei e rārangi ake nei ngā tohu poto mō ngā whakamahinga kupu ka kitea i He Pātaka Kupu, me te roanga atu o tēnā, o tēnā kupu. Kei te tinana tonu o te papakupu ngā whakamāoritanga o ēnei kupu.

Tohu poto Ingoa roa
āhua tūāhua, kupu āhua
hono tūhono
ing tūingoa, kupu ingoa (ahakoa ingoa noa, ingoa tangata, aha atu rānei)
kīa kīanga
kīw kīwaha
kore tūwhakakāhore
mahh tūmahi hāngū
maho tūmahi oti
mahp tūmahi poro
mahw tūmahi whiti
pāt tūpātai
pia pīmua
pīi pīmuri
pma pūmahi
pmi pūmuri
pmu pūmau
ptm pūtūmua
tau tūtau
thu tūhau
tkp tūkapi
tūkē tūkē
tūwā
wāhi tūwāhi


NGĀ PŪMURI ME NGĀ PĪMUA

Ngā pīmuri whakahāngū, whakaingoa
Mō ngā tūmahi whiti me ngā tūkē, kua tohua ngā pīmuri whakahāngū e whakaponotia ana koirā ngā mea e kawea nuitia ana e te hunga matatau ki te reo Māori. (Hei tauira, ko te '-a' ka tāpiria ki te 'patu' kia hua ake ko te 'patua', ko te '-tia' ka tāpiria ki te 'kē' kia hua ake ko te 'kētia'.) Heoi anō, hei ārahi noa tēnei i te tangata kāore e matatau ana ki te reo - ehara i te mea e kī ana ka mutu i konei. He pērā anō ngā pīmuri huri i te kupu hei tūingoa (hei tauira, te '-nga' ka tāpiria ki te 'patu' hei hanga i te kupu 'patunga') - kua tāia ēnei ki te taha o ngā tūmahi e hāngai ana me ētahi atu kupu ruarua e tika ana, hei āwhina noa i te tangata kāore i tino waia ana ki tēnei āhua o te reo Māori.

Ngā kupu timata ki te pīmua 'kai-', ki te 'whaka-' rānei
Ko te nuinga o ngā kupu tīmata ki te 'kai-' e rangona nuitia ana, e ahu tika mai ana te tikanga i tērā o te 'kai-' me te kupu ka whakapiria ki a ia, pērā i te 'kaimahi', i te 'kaiārahi', kāore i kuhuna hei kupu motuhake ki te tinana o te pukapuka nei. Otirā, mēnā me te huānga nō tētahi whānau kupu taurite, kua whai wāhi mai. Hei tauira, kua whakaurua mai te 'kaiako' me te 'kaiwhakaako' i te mea he kupu taurite ki te 'pouako'. Otirā, mēnā he paku rerekē te tikanga i te tāpiritanga noa o te 'kai-' ki te kupu whai i muri mai, tērā tonu kua uru mai ki te pukapuka nei. Hei tauira, ko te whakamahia o te 'kaimahi' mō te tangata ka utua ki te mahi i tētahi mahi, kei konei.

He pērā anō te āhua ki ngā kupu tīmata ki te ‘whaka-‘. He maha ngā kupu auau tonu te puta ake, e mārama katoa ana te tikanga, pērā i te ‘whakawera’, kāore i kuhuna mai ki te tinana o te pukapuka, i runga i te whakaaro kei te kupu ‘whaka-‘ me te kupu ‘wera’ ngā whakamārama katoa e rite ana.

Taupānga


Mā tēnei taupānga ka taea ngā kupu o He Pātaka Kupu nei te kimi

īWaea / īPapa / Android


He Pātaka Kupu


Kua eke tēnei ki te wā e riro ai mā te reo Māori tonu e whakaahua tōna ao, me tāna titiro ki tōna ao. Koia tēnei, ko He Pātaka Kupu, te papakupu Māori tuatahi mā te hunga kua mārō haere te takahi i te huarahi whai i te reo, ko ōna kōrero katoa kei tō tātou reo rangatira.